Opowieść o ciele, którego wartość ustalają inni. Film „Ulya” i sekcja „Wolny Duch” na Warszawskim Festiwalu Filmowym 2026

( 07.10.2026 )

Ulya jest nastolatką, która ma ponad dwa metry. Jest za duża na świat, w którym przyszło jej dorastać. Na szczęście świat szybko orientuje się, że może zrobić użytek z jej gigantycznego wzrostu. Łotewski reżyser Viesturs Kairišs zainspirował się historią legendy koszykówki i opowiedział baśń o dorastaniu i awansie, na który Ulya wcale się nie pisała.

Rozmyta, wiejska rzeczywistość w czerni i bieli, niemal kwadratowy format. Rodzina starowierców, lokalne wierzenia, wokół surowa natura. Na otwarcie studnia rodem z horroru. Drzewo, które porusza się samo, żeby po chwili okazać się dziewczynką, i chłopiec w masce małpy, uciekający przed okiem kamery. Początek filmu wygląda jak folk horror radzieckiego Roberta Eggersa, ale niech was to nie zwiedzie. Viesturs Kairišs szybko odbija w innym kierunku, zabierając nas w dziwaczną wariację na temat sportowej biografii, która okazuje się sowieckim coming-of-age.

Film jest inspirowany historią Uļjany Siemionowej, radzieckiej koszykarki o absurdalnie wielkim dorobku: zdobyła dwa złote medale olimpijskie, trzy mistrzostwa świata, dziesięć mistrzostw Europy, piętnaście mistrzostw ZSRR. Do tego była pierwszą kobietą spoza Stanów Zjednoczonych wybraną do Basketball Hall of Fame. Jej życie to idealny materiał na sportową hagiografię. Kairišs ujrzał w nim jednak materiał na jeszcze ciekawszą opowieść o wyalienowanej nastolatce, której wzrost daje szansę na społeczny awans.

okładka

„Ulya”, reż. Viesturs Kairišs

Ulya ma czternaście lat, ponad dwa metry wzrostu i wciąż rośnie. Gdy jej zdjęcie trafia do skautów z Rygi, do zapomnianej wsi przyjeżdża delegacja, która kusi dziewczynę lepszymi perspektywami. Wydawałoby się, że dorośli nie będą musieli się szczególnie wysilać, żeby zachęcić ją do życia poza kołchozem. Problem w tym, że Ulya wyjeżdżać nie chce.

*Reklama

Jej rodzice tę szansę rozumieją dużo lepiej, więc wyprawiają córkę w świat mimo swoich wątpliwości. I tak rozpoczyna się przyspieszony kurs dorastania. Ulya ogląda Leningrad, poznaje pierwsze przyjaciółki, zakochuje się, ale przede wszystkim poznaje najważniejszą zasadę partyjną w ZSRR: zawsze działaj na korzyść większego dobra. Bo jeżeli jesteś w czymś wyjątkowa, ktoś prędzej czy później spróbuje coś na tym ugrać. Trener widzi mistrzynię, partyjniacy propagandowy potencjał, szantażowany sportowiec – szansę na grę w kadrze ZSRR. Ona sama najchętniej wróciłaby do rodziców i ich krowy. Gdy rozmawia z rodzicami przez telefon, to właśnie stan zdrowia krowy wywołuje u niej rozbrajający uśmiech.

Awans społeczny Ulyi jest więc przede wszystkim szansą dla dorosłych wokół niej. Dla niej samej to cierpienie wynikające z rosnącej widzialności na arenie publicznej. Bo ktoś, kto całe życie wstydził się cudzych spojrzeń, nagle awansuje właśnie dlatego, że nie sposób go nie zauważyć. Kairišs zapowiada to już w scenach kręconych na wsi. Ulya widzi dzieci bawiące się w chowanego. Nie zostaje zaproszona do zabawy, ale odkłada narzędzia i również próbuje się nieporadnie schować, kładąc się w wysokiej trawie. Dla Kairišsa jej zmagania wykraczają poza sport czy płeć. „Każdy człowiek ma w sobie wewnętrznego olbrzyma albo wewnętrznego dziwaka” – mówi reżyser. „W pewnym momencie życia trzeba zdecydować, czy go ukryć, zniszczyć, czy zaakceptować”.

okładka

„Ulya”, reż. Viesturs Kairišs

Leć, Dumbo, leć!

Disneyowski Dumbo z 1941 roku ma gigantyczne uszy. Otoczenie traktuje je jak deformację, a jego jak dziwadło. Z czasem okazuje się, że dzięki nim słoń potrafi latać. Stygmat zostaje przemianowany na talent, a Dumbo awansuje. Staje się gwiazdą cyrku, dostaje własny wagon i odzyskuje uwięzioną matkę.

*Reklama

Disney podsunął nam piękną baśń o tym, jak wada może stać się zaletą. Tym kluczem można by również czytać „Ulyę”. Tyle że u Kairišsa sprawa jest oparta na faktach, a przez to staje się trochę paskudniejsza. „Dumbo” i „Ulya” to opowieści o ciele, którego wartość ustalają inni. Gdy okazuje się, że nieporadna Ulya dzięki wzrostowi może skutecznie zatrzymywać rywalki pod koszem, świat nie zaczyna nagle kochać jej takiej, jaka jest. Po prostu znajduje zastosowanie dla cechy, za którą wcześniej ją odrzucał. Dumbo zyskuje nową wartość w cyrkowym, a Ulya w sportowym spektaklu. Awans słoniątka nie zdejmuje z bohatera stygmatu dziwadła, po prostu zmienia ekonomiczną i społeczną wartość tegoż dziwactwa. W tym kontekście awans jest transakcją: możesz wejść do naszego świata pod warunkiem, że pozwolisz nam zrobić użytek z tego, co czyni cię innym. Tutaj kapitalistyczny świat „Dumbo” i socjalistyczna rzeczywistość „Ulyi” mogą sobie uścisnąć dłoń.

Podobny mechanizm pojawia się w „Błotem w twarz”, również z sekcji „Free Spirit”. Siedemnastoletni Mihkel wraz ze swoim zespołem muzycznym rusza przez Estonię lat osiemdziesiątych z nadzieją, że podczas tournée zauważy ich zagraniczny producent. Gdzieś istnieje ktoś, kto jednym spojrzeniem może zmienić bieg twojego życia. Innymi słowy, ktoś musi najpierw uznać, że to, co masz, może mu się do czegoś przydać. Bez tego ani rusz.

okładka

„Ulya”, reż. Viesturs Kairišs

Czy Peter Parker opuściłby kołchoz?

Superbohater to fantazja o najbardziej radykalnym, bo przypadkowym awansie: byłeś normalsem, a nagle stałeś się półbogiem, bo coś przydarzyło się twojemu ciału. Peter Parker nie zapracował na pajęczy zmysł, a Bruce Banner na siłę Hulka. Superbohaterskie origin stories pełne są postaci, których fizyczne anomalie wyciągnęły z trudnych warunków życiowych.

Odkrycie supermocy to w zasadzie gwarancja zburzenia dotychczasowej normalności. Od chwili, kiedy Peter Parker odkrywa, że potrafi chodzić po ścianach, możliwość zaczyna zamieniać się w powinność. Skoro możesz zrobić coś, czego nie potrafią inni, trudno już udawać, że jesteś taki sam jak reszta. Dostałeś niezwykłe ciało, więc od tej pory nie należy ono już wyłącznie do ciebie. Ma służyć nam wszystkim. Supermocą Ulyi jest niezwykła budowa fizyczna. Dopóki mieszka w kołchozie, stanowi osobliwość, czuje wstyd i obcość. Wystarczy jednak, że odpowiedni ludzie zobaczą jej zdjęcie, żeby anomalia stała się atutem. Nagle nie jest już tylko absurdalnie wysoką dziewczyną. Jest kimś, kto może zostać wielką koszykarką (ku chwale ojczyzny). I dla własnego dobra powinna nią zostać, mówią wszyscy wokół niej.

okładka

Viesturs Kairišs

Dziękujemy!
( Kacper Peresada )

Kultura obowiązkowa 29 czerwca – 5 lipca

Wraz z odkryciem potencjału pojawia się oczekiwanie, że bohaterka powinna skupić się już tylko na sporcie. Zostaje wywieziona do Leningradu, a trenerzy, działacze i partyjniacy zaczynają pisać Ulyi origin story, zanim ona sama decyduje, czy w ogóle chce w tej historii wystąpić. Oczywiście między nią a Peterem Parkerem jest zasadnicza różnica. Peter może zdjąć kostium i po patrolu wrócić do Queens, założyć okulary, spóźnić się do szkoły i znów być goofy ziomkiem.

Superbohaterskie opowieści rozwiązują problem odmienności w najbardziej infantylny i jednocześnie satysfakcjonujący sposób: jeśli jesteś dziwny, być może jeszcze nie odkryłeś, do czego twoja dziwność służy. Ale Kairišs zadaje mało komfortowe pytanie: co, jeśli świat już znalazł zastosowanie dla twojej odmienności, ale ty wcale nie chcesz życia, które ci to oferuje?

okładka

„Ulya”, reż. Viesturs Kairišs

Nie da się odzobaczyć Leningradu

Ulya przez znaczną część filmu chce wrócić do domu. Kairišs nie traktuje tej tęsknoty jak kaprysu dziewczyny, która nie rozumie, jak wielką szansę dostała od losu. Przeciwnie, dom jest w „Ulyi” niemal mityczną krainą, pełną onirycznych obrazów, cudownie sfotografowanych przez Wojciecha Staronia. Im dalej od domu znajduje się bohaterka, tym bardziej staje się on nierzeczywisty, może nawet trochę zmyślony. Jest w filmie taka scena: fotograf ustawia dzieci do klasowego zdjęcia. W kadr wchodzi Ulya i bez względu na to, jak daleko cofa się fotograf, nie jest w stanie zmieścić jej na zdjęciu. Po cięciu cała grupa zostaje przeniesiona na zewnątrz, gdzie wreszcie udaje się znaleźć dla niej miejsce w kadrze.

Może właśnie dlatego „Ulya” tak dobrze pasuje do sekcji „Free Spirit”. Bohaterowie tej części programu Warszawskiego Międzynarodowego Festiwalu Filmowego wcale nie są szczególnie wolni ani dobrze dopasowani do miejsca, w którym żyją. Mihkel z „Błotem w twarz” liczy, że muzyka wyciągnie go poza świat, w którym dorasta. Bracia z „urosłem o cal, kiedy umarł mój ojciec” zostają wypchnięci w nowe życie, gdy umiera ich przemocowy ojciec. Taylor z „Party USA” wykonuje jeden fatalny ruch, po którym nie ma powrotu do dawnego życia, a Sauro z „The Craft” nie potrafi uciec przed własną przeszłością mimo chytrości, która pozwala mu przetrwać codzienność.

W filmie Kairišsa wątek wyobcowania wybrzmiewa szczególnie mocno z powodu tego, że Ulyę gra mężczyzna, Kārlis Arnolds Avots. Trudno nie dostrzec w tym ogromnej ironii. Jej ciało w rzeczywistości było zarazem przekleństwem, kapitałem, supermocą i państwowym zasobem; u Kairišsa okazuje się dodatkowo tak płynną metaforą, że rolę dziewczyny powierza przedstawicielowi przeciwnej płci. Trudno o bardziej okrutną puentę, gdy myślimy o historii dziewczyny, której ciało stało się narzędziem cudzych sukcesów. Ulya nie mieści się na klasowym zdjęciu, a jej historia wyszła poza kołchoz, Leningrad, radziecki system sportowy i niemalże każdy inny kontekst, w którym wystąpiła jako jedna z najwybitniejszych koszykarek wszech czasów. Nie ma odwrotu, gdy opuści się rodzinne strony.

Film „Ulya” w reżyserii Viestursa Kairišsa można zobaczyć podczas 
42. Warszawskiego Międzynarodowego Festiwalu Filmowego w sekcji „Wolny Duch”, której patronem medialnym jest „Mint”.
 

( Mintowe Ciasteczka )

Nasza strona korzysta z cookies w celu analizy odwiedzin.
Jeżeli chcesz dowiedzieć się jak to działa, zapraszamy na stronę Polityka Prywatności.